Babcia przesuwała białe koperty po ceracie, jedną po drugiej, jakby rozdawała rachunki za prąd. Na stole stał jeszcze półmisek z kotletami, miska mizerii i kompot z porzeczek, którego nikt już nie chciał. Była końcówka sierpnia, duszne niedzielne popołudnie w jej domu pod Lublinem. Przez uchylone okno wpadał zapach przejrzałych jabłek ze starego sadu.
— Każdy bierze swoją — oznajmiła. — Nazwiska są z tyłu.
Monika odwróciła kopertę, przeczytała swoje i wsunęła ją do torebki między chusteczki a dziecięcy bidon. Paweł zażartował, że babcia pewnie rozdziela pieniądze na imieniny. Mój starszy brat cioteczny, Robert, położył kopertę przy talerzu i zapytał, czy ktoś chce jeszcze sernika. Nikt jej nie otworzył.
Poza mną.
Miałem wtedy dwadzieścia cztery lata i od kilku miesięcy pracowałem w hurtowni budowlanej w Lublinie. W rodzinie uchodziłem za spokojnego, trochę zbyt powolnego i mało przebojowego. Kiedy przy stole rozmawiano o kredytach, awansach albo wyjazdach za granicę, zwykle zbierałem talerze. Babcia mówiła, że przynajmniej słyszę, co ludzie do mnie mówią.
Rozerwałem kopertę ostrożnie. W środku była kartka zapisana jej drżącym pismem.
„Jeżeli to czytasz, przyjedź jutro o dziewiątej. Sam. Podejdź do starej gruszy. Po lewej stronie pnia, pod płaskim kamieniem, znajdziesz klucz owinięty chusteczką. Niczego nie mów przy stole”.
Przeczytałem dwa razy. Babcia nalewała sobie kompot, choć szklanka stała pełna.
— Co tam masz? — zainteresował się Paweł.
— Listę rzeczy do zrobienia w ogrodzie — odpowiedziałem.
Babcia nie podniosła głowy. Tylko przesunęła cukiernicę, która od lat stała na wyszczerbionym spodku po jej matce.
Następnego ranka byłem u niej kilka minut przed dziewiątą. Furtka skrzypiała, a na schodach leżała reklamówka z lekami z osiedlowej apteki. Babcia siedziała w kuchni w granatowym swetrze, mimo że było ciepło. Na lodówce wisiała kartka: chleb, mleko, tabletki na ciśnienie, ziemia do pelargonii.
— Najpierw grusza — rzuciła, gdy wszedłem. — Kawa później.
Pod kamieniem rzeczywiście znalazłem mały mosiężny klucz zawinięty w czystą, wykrochmaloną chusteczkę. Znałem tę gruszę od dziecka. Dziadek przywiązał kiedyś do niej huśtawkę, a po jego śmierci babcia nie pozwalała ściąć drzewa, choć jedna gałąź już wyschła.
Klucz pasował do dolnej szuflady starego kredensu w pokoju. W środku leżała teczka z dokumentami, rachunki za wymianę dachu, wypis z księgi wieczystej i pożółkły akt własności ziemi z lat siedemdziesiątych. Na samym spodzie znalazłem nowy wypis aktu notarialnego. Dom i działka nadal należały wyłącznie do babci. Nie było żadnej współwłasności z moją matką ani z jej bratem, choć w rodzinie od lat powtarzano, że dziadek „przepisał połowę dzieciom”.
— Po co mi to pokazujesz? — zapytałem.
Babcia poprawiła stos recept na półce.
— Bo chcę wiedzieć, czy przeczytasz kartkę do końca, zanim zaczniesz liczyć.
W liście była jeszcze druga strona, której wcześniej nie zauważyłem. Prosiła, żebym zawiózł ją tego samego dnia do kancelarii notarialnej w Bychawie. Miałem zabrać teczkę i jej dowód osobisty.
W samochodzie mówiła głównie o tym, że sprzęgło bierze za wysoko i że powinienem sprawdzić ciśnienie w oponach. Dopiero przed kancelarią przyznała, że od wiosny spotykała się z notariuszem. Chciała przekazać mi dom w drodze darowizny, zachowując dla siebie dożywotnią służebność mieszkania.
— Nie za kopertę — uprzedziła. — Koperta była po to, żebym zobaczyła, kto w ogóle zapyta, czego potrzebuję.
Nie zgodziłem się od razu. Przez ostatnie dwa lata przyjeżdżałem do niej po pracy, naprawiałem cieknący kran, kosiłem sad i woziłem ją do przychodni. Nie uważałem tego za inwestycję. Monika miała dwoje małych dzieci, Paweł pracował w Warszawie, a Robert opiekował się chorym teściem. Każdy miał własne życie, choć babcia widziała przede wszystkim puste krzesła przy stole.
Notariusz, pani Domańska, mówiła spokojnie i bez pośpiechu. Wyjaśniła skutki darowizny, służebność, podatki oraz to, że pozostali spadkobiercy mogą kiedyś podnosić sprawę zachowku. Babcia miała przygotowany także testament dotyczący oszczędności i wyposażenia domu. Nie była osobą, którą można było łatwo do czegoś namówić.
— Ma pan prawo odmówić — zwróciła się do mnie notariusz.
Babcia wyjęła z torebki długopis.
— On zawsze ma prawo odmówić. Tylko niech nie odmawia za innych.
Poprosiłem o kilka dni. W domu matka obierała ziemniaki, kiedy położyłem przed nią kopię dokumentów. Telefon dzwonił na parapecie, ale żadne z nas nie odebrało.
— Mama chce przepisać dom tobie? — powtórzyła cicho. — A powiedziała coś o nas?
— Powiedziała, że przez lata wszyscy mówili o domu tak, jakby już nie żyła.
Matka odłożyła nóż. Przypomniała, że po śmierci dziadka to ona załatwiała ZUS, rachunki i formalności w urzędzie. Babcia pamiętała natomiast, że córka przez trzy miesiące nie przyjechała po ich kłótni o sprzedaż kawałka sadu. Obie wersje były prawdziwe, tylko każda zaczynała się w innym miejscu.
Wieść rozeszła się szybciej, niż przypuszczałem. Paweł zadzwonił wieczorem.
— Czyli jednak były pieniądze w kopercie — rzucił. — Tylko w metrach kwadratowych.
Tłumaczyłem, że niczego jeszcze nie podpisałem. Nie słuchał. Monika przyjechała dwa dni później i wyjęła swoją kopertę z torebki. Nadal była zamknięta. Rozerwała ją przy kuchennym stole babci.
W środku miała krótką kartkę: „Przyjedź do mnie sama w tym tygodniu. Chcę porozmawiać o twojej mamie i o tym, czego nie zdążyłam jej oddać”.
Pozostałe koperty też nie były jednakowe. Paweł dostał prośbę o uporządkowanie rachunków za dach, bo wcześniej obiecał, że sprawdzi przelewy. Robert miał znaleźć kupca na stary traktor stojący w szopie. Babcia nie urządziła konkursu z jedną nagrodą. Próbowała sprawdzić, czy ktokolwiek potraktuje jej słowa poważnie.
— A dom i tak dla Szymona? — dopytywała Monika.
Babcia zaczęła składać obrus po niedzielnym obiedzie.
— Dom dla tego, kto tu będzie, kiedy piec przestanie grzać w styczniu. Szymon już był.
Podpisałem akt darowizny tydzień później. Nie dlatego, że czułem się zwycięzcą. Ustaliliśmy w kancelarii, że babcia zachowuje pełne prawo do mieszkania, korzystania z ogrodu i wszystkich pomieszczeń, a ja przejmuję koszty większych napraw. Poprosiłem też, by w testamencie jasno opisała podział pozostałego majątku, żeby po jej śmierci nie zostały tylko domysły.
Przez kilka miesięcy rodzina spotykała się rzadziej. Paweł nie odzywał się do mnie do Wielkanocy. Matka przyjeżdżała do babci, ale rozmawiały głównie o lekach, cenach węgla i tym, czy pelargonie trzeba już schować. Monika zaczęła wpadać z dziećmi częściej, choć nigdy nie powiedziała, co było w sprawie jej matki.
Babcia zmarła dwa lata później w szpitalu wojewódzkim w Lublinie. Po pogrzebie znaleźliśmy w kredensie wszystkie nasze koperty, starannie opisane datami. Moją zostawiła pustą. Klucz, ten owinięty kiedyś chusteczką, leżał obok.
Dom nadal stoi. Paweł pyta przez wiadomości, czy planuję sprzedaż, a matka uważa, że powinienem przepisać jej część działki. Nie podjąłem decyzji. Tej jesieni usiadłem pod gruszą z kubkiem kawy i zobaczyłem, że z suchej strony pnia wyrosła cienka, zielona gałąź. Klucz miałem w kieszeni, choć drzwi do domu były otwarte.
